دیوار

پروتوکول‏های الحاقی:

کنوانسیون‏های ژنو در جهت حمایت از قربانیان جنگی شامل یک دسته مقررات کامل بود، اما در مورد ضمانت اجرایی این مقررات، حرفی برای گفتن نداشت. دولت سویس در سال 1974 دعوتنامه‏هایی برای برگزاری نشست دیپلوماتیک برای کشورها فرستاد. این نشست‏ها به طور متناوب سه سال ادامه یافت و نتیجه آن تصویب مقررات بیشتر و کاهش بیش از پیش امیدواری به ضمانت اجرایی آن بود. در این نشست‏ها سه پروتوکول تهیه شد. در این پروتوکول‏ها، به عنوان اولین گام عملی، کنوانسیون های سال 1949 را از نظر شیوه بیان امروزی کردند.[1] این پروتوکول‏ها برای ارزیابی فرماندهان و فرمانبرداران در جنگ که سه اصل  زیر  را نادیده می‌گیرنداست: ابزار جنگی محدود می‌شود، حمله به افراد غیر نظامی ممنوع می‌شود، قبول و تصویب مرتن کلواس.

قواعد مرتن کلواس چهار چوب آداب رفتار در جنگ را تعیین می‌کند و اساس آن: سنت و آداب و رسوم، وجدان و انسانیت است.

این پروتوکول ‏ها در 8 جولای 1977 به منظور تکمیل مقررات بشردوستانه در ارتباط با جنگ‏های بین الملل و غیر بین المللی نافذ و لازم الاجرا گردیده است. در سال 2007 پروتوکول شماره سوم برای ایجاد لوگوی سوم به تصویب رسید. بنا به اعلام کمیته بین المللی صلیب سرخ در تاریخ 18 اکتبر 2010، تا آن زمان 170  کشور پروتوکول 1، و 165  کشور پروتوکول 2 و 53 کشور پروتوکول 3 را پذیرفته بودند. افغانستان نیز پروتوکول های 1و 2 را امضا کرده است.  

 پروتوکول یک) در خصوص حمایت از قربانیان مخاصمات مسلحانه بین المللی تسوید و نافذ گردیده است که شامل یک مقدمه و 103 ماده است. قسمت اول این پروتوکول شامل مقررات کلی، درباره مجروحان، بیماران و غریقان، ترابری و بهداری و  اشخاص مفقود الاثر و متوفی است. قسمت دیگر آن شیوه‏ها و وسایل جنگی، رزمندگان و وضعیت اسیران جنگی را شامل می‏شود. ماده 35 در این زمینه  سه اصل را چنین بیان می‏کند:

1- حق طرف‏های مخاصمه در انتخاب شیوه‏ها و وسایل جنگی در هیچ مخاصمه مسلحانه‏ای محدود نیست.

2- به کار بردن سلاح‏ها، پرتاب شونده ها و مواد و شیوه‏های جنگی از نوعی که منجر به آوردن صدمات بیش از حد و درد و رنج غیر ضروری می‏شود، ممنوع است.

3- به کار بردن شیوه‏ها و یا وسایل جنگی که هدف آن‏ها وارد آوردن خسارات شدید،گسترده و دراز مدت بر محیط زیست طبیعی باشد یا احتمال می‏رود چنین اثراتی داشته باشد، ممنوع است.

طبق قاعده سه بمباردمان موقعیت‏های غیر نظامی‏ها، تخریب کلیسا، مساجد، آبدات تاریخی و دیگر مراکز فرهنگی ممنوع است. همچنان بر مبنای ماده 48 به خاطر احترام و جلوگیری از تلفات غیر نظامیان، نظامیان و غیر نظامیان را باید از همدیگر باز شناسد و مواضع غیر نظامی از مواضع نظامی تفکیک شود.

در بند دوم ماده 75 این پروتوکول اعمال  زیر در هر زمانی و مکانی به وسیله هرکسی انجام شود چه نظامی یا غیر نظامی ممنوع بوده و خواهد بود:

الف) خشونت نسبت به حیات، سلامت، صحت جسمی و روانی اشخاص، به خصوص:

1- قتل؛ 2- انواع شکنجه روحی و یا جسمی؛ 3- مجازات بدنی؛4-قطع عضو؛

ب) اهانت به حیثیت فردی، به خصوص رفتار تحقیر آمیز و خفت بار، یا فحشاء اجباری و هر گونه حمله غیر محرمانه؛

د) گروگان گیری

ه) مجازات های دسته جمعی

و) تهدید به ارتکاب هر کدام از اعمال فوق الذکر[2]

ماده 49 انتقال اجباری دسته جمعی یا انفرادی و نقل مکان اشخاص مورد حمایت را از اراضی اشغال کننده و یا هر خاک دیگری که اشغال شده باشد یا نشده ممنوع کرده است.

2) پروتوکول دوم در خصوص حمایت از قربانیان مخاصمات غیر بین المللی (داخلی) است. این پروتوکول 28 ماده است که در یک پیشگفتار و 5 بخش نافذ شده است: بخش اول قلمرو پروتوکول، بخش دوم برخورد انسانی، بخش سوم مجروحین، بیماران و غریقان، بخش چهارم جمعیت غیر نظامی و بخش پنجم مقررات نهایی. اساس این پروتوکول جنگ‏های مسلحانه داخلی، تبیین و توسعه مفاد ماده سوم مشترک کنوانسیون‏های ژنو است. به اساس ماده 20 شش ماه بعد از تودیع آن لازم الاجرا گردیده است. این پروتوکول بالای هر نوع مخاصمات مسلحانه‏ای که شامل ماده اول پروتوکول یک قرار نمی‏گیرد، اجرا می شود. احکام این پروتوکول جنگ های مسلحانه داخلی را که در یک مملکت تحت پوشش خود قرار می‏دهد، در بر می‏گیرد.

قواعد مربوط به رفتار انسانی که در پروتوکول دوم تصریح گردیده است، در سه دسته ارائه گردیده است:

الف- حقوق بنیادینی که توأم با حمایت از افراد است (تضمین‏های بنیادی در ماده 4)

ب- تضمین‏قواعدی که حداقل تضمینات را درباره ی رفتار قابل اعمال نسبت به اشخاص محروم از آزادی، بیان می‏دارد. (ماده 5)

ج- تضمین‏های قضایی ( ماده 6 که مربوط به پیگردهای کیفری است.)

ماده 17 پروتوکول دوم انتقال اجباری غیر نظامیان را نیز صریحاً منع نموده است. «تخلیه جمعیت غیر نظامی نباید به دلیل مخاصمه مسلحانه مورد حکم قرار گیرد مگر این که به دلیل تامین امنیت آن‏ها به اقتضای دلایل امنیتی باشد...»

«شهروندان نباید وادار به ترک سرزمین شان به دلایل جنگی بشوند.»[3]

)پروتوکول  سوم که در 14 جنوری 2007 به تصویب رسید با تعیین یک لوگوی تازه (به نام کریستال یا بلور سرخ) بر اهمیت اصول بشردوستانه تاکید و امکان آن را فراهم کرد تا همه کشورهایی که مایل به استفاده از لوگوی «صلیب سرخ» یا «هلال احمر» نیستند از لوگوی تازه استفاده کنند.[4]

.

3

دسته‏هایی که مورد حمایت خاص قرار می‏گیرند

1-     زنان:

زنان در تمام جنگ‏ها و مخاصمات مسلحانه و حتا در زمان صلح بيشتر در معرض هتك حرمت، تجاوز، اهانت و تعرض قرار می‏گیرند. در كنوانسيون‏هاي ژنو به اين مساله واضح پرداخته شده است. طبق ماده 27 كنوانسيون چهارم ژنو و ماده ي 76 پروتوكول الحاقي یک، زنان در مقابل هر گونه لطمه به شرافت به ويژه در برابر تجاوز، اجبار به فحشا و هر گونه هتك حرمت دیگر مورد حمايت قرار دارند. و به اساس ماده 27 کنوانسیون چهارم «زنان در جاهای مجزا و تحت مراقبت مستقیم زنان قرار داده خواهند شد». در بند 2 و 3 این ماده ، بند 5 ماده 75 و بند 26 ماده 5 پروتوكول اول مقرر مي‏دارد كه بايد نسبت به زنان بار دار و مادران كودكان كم سن و سال توجه خاصي مبذول گردد. «طرف‏های مخاصمه تا بالاترین حد ممکن، اهتمام خواهند نمود که از صدور حکم اعدام در مورد زنان باردار یا مادران دارای فرزندان وابسته به آنان، به دلیل جرایم مربوط به مخاصمه مسلحانه، خود داری شود. حکم اعدام در مورد این قبیل زنان اجرا نخواهد شد.[5] اگر چه در پروتوكول دوم ماده‏اي به حمايت از زنان اختصاص نيافته است، ولی زنان مشمول بند 1 ماده 4 اين پروتوكول بوده و همانند ديگر افرادي كه در منازعات مشاركت ندارند، مستحق رفتار انساني بوده و شخصيت آن ها بايد مورد احترام قرار گيرد. ديگر اين كه بند 2 ماده 4 هم از زنان نامي نبرده است، ولي اعمالي را كه نسبت به انسان‏ها ممنوع اعلام كرده است، ناظر بر زنان نیز هست. مطابق اين بند هتك حرمت نسبت به انسان، رفتارهاي تحقير آميز، تجاوز به عنف، فحشاي اجباري و هر نوع اهانت و تعرض بي‏سرانه در هر زمان و مكان ممنوع بوده و ممنوع خواهد ماند.

2-    كودكان:

«كودكان نيز تصوير نماياني از قربانيان بي‏گناه ارائه مي‏دهند كه مقررات بشر دوستانه حمايت از آن‏ها را مورد توجه قرار داده است.»[6] بر اساس ماده 24 كنوانسيون چهارم ژنو طرفين مخاصم بايد تدابير لازم را اتخاذ كنند تا كودكان كمتر از 15 سال كه بر اثر جنگ یتیم مي‏شوند و يا از خانواده‏ي خود جدا مي‏افتند، به حال خود واگذاشته نشوند و در هر شرايطي تسهيلات لازم جهت نگهداري و انجام فرايض مذهبي و تربيتي آنان فراهم شود. به موجب ماده 77 پروتوكول نخست كودكان بايد مورد احترام خاصي قرار گيرند و در برابر هر گونه هتك حرمت حمايت شوند. مطابق اين ماده «مخاصمات هر گونه اقدام ممكن به ويژه پرهيز از استخدام در نيروهاي مسلح را به عمل خواهند آورد تا كودكان زير پانزده سال مستقيم در منازعه‏ها شركت نكنند.» همچنان بند 2 ماده 50 پروتوکول اول الزام می‏دارد «همه گونه اقدامات لازم برای ثبت هویت اطفال و ثبت آن‏ها به عمل خواهد آمد.»

به همين گونه حمايت‏هاي مقرر در ماده 3 مشترك كنوانسيون‏هاي ژنو در خصوص غير رزمندگان، يعني كساني كه در مخاصمه شركت ندارند، كودكاني را هم كه در مخاصمات شركت ندارند در بر مي‏گيرد.[7]

تصويب پروتوكول دوم موجب توقيت حمايت از كودكان در منازعات مسلحانه داخلي گرديد. ماده 4 پروتوكول دوم، حمايت بيشتري براي كودكان زير پانزده سال منظور نموده است. بر پايه آن، برای کودکان طبق رضایت ولی آن‏ها تعلیم و تربیت داده شود، همه مراحل متناسب به پیوستن به خانواده باید فراهم شود، شركت كودكان زیر 15 سال به نیروهای مسلح و هم در منازعات ممنوع شده است[8]. همچنین تطبیق حکم اعدام کسانی که سن 18 سالگی را پوره نکرده‏اند ممنوع است.

دسته‏های دیگری‏که مورد حمایت خاص کنوانسیون‏های ژنو و پروتوکول‏های الحاقی آن قرار می‏گیرند: اشخاصی که به وسیله پراشوت پیاده می‏شوند (ماده 24 پروتوکول اول)، فدائیانی‏که برای آزادی خود مبارزه می‏کنند، پیام آوران جنگ، مهاجرین و پناهندگان، اشخاصی که خارج از عملیات جنگی قرار دارند، (مثل اسیران دست دشمن و کسانی که صریح به تسلیمی خود به دست دشمن اقدام کنند و سلاح خود را به زمین بگذارند)،گروگان گیری؟؟؟؟، اشخاص هم صحبت با مربوطین قوای نظامی که از افراد نظامی نبوده ولی در اثنای عملیات نظامی رفت و آمد آن ها بسان کسانی که برای رسانیدن خوراکه باب و یا پیام آوری وظیفه داشتند، مفقودین و مردگان، افرادی که مسئول خدمات طبی‏اند، خانواده‏ها و اعضای فرقه‏های دفاع مدنی.[9] نیز مورد حمایت خاص قرار می‏گیرند.

در یک جمع بندی کوتاه کنوانسیون‏های ژنو سعی و تلاش وجدان بشری هستند حد اقل برای قانونی ساختن و کاهش قتل و کشتار مردم در جریان جنگ‏ها، و ایجاد مقررات به خاطر جلوگیری از کشتار جمعی، قتل هتک حرمت، تجاوز، انواع شکنجه روحی و یا جسمی، مجازات بدنی، قطع عضو، اهانت به حیثیت فردی، به خصوص رفتار تحقیر آمیز و خفت بار، یا فحشاء اجباری و هر گونه حمله غیر محترمانه، مفقود کردن اجباری، قتل افراد بی‏گناه،گروگان گیری، مجازات‏های دسته جمعی، استفاده از سلاح‏های غیر مجاز، تهدید به ارتکاب هر کدام از اعمال فوق الذکر.

پانوشت و ماخذ